ІНШЫ АЛЯКСАНДР - ІНШАЯ БЕЛАРУСЬ

2006-01-05

Аўтар: Алег МАНАЕЎ, доктар сацыялагічных навук,

У сярэдзіне снежня 2005 года ўлады аб'явілі, што наступныя прэзідэнцкія выбары ў Беларусі адбудуцца не ў ліпені, як чакалася, а 19 сакавіка 2006 года, на чатыры месяцы раней. Відаць, што ўлады спяшаюцца. Чаму?

На працягу паўгода, з красавіка да кастрычніка, амаль ва ўсіх раёнах Беларусі праходзілі адкрытыя сходы грамадзян, на якіх былі абраныя амаль тысяча дэлегатаў на нацыянальны Кангрэс дэмакратычпых сіл. Большасць з іх прадстаўлялі не палітычныя партыі, а самыя розныя слаі грамадства і грамадскія аб'яднанні, карысталіся заслужаным даверам і павагай суграмадзян. На кангрэсе, які прайшоў у Мінску ў пачатку кастрычніка 2005-га, быў выбраны адзіны кандыдат на прэзідэнцкія выбары, які прадстаўляе інтарэсы і спадзяванні беларусаў, што чакаюць перамен у сваім жыцці і жыцці краіны да лепшага. Гэтым адзіным кандыдатам стаў 58-гадовы Аляксандр Мілінкевіч, фізік па адукацыі, былы віцэ-мэр Гродна і актывіст грамадзянскага руху.

Аляксандр Лукашэнка яшчэ ў жніўні публічна прызнаўся, што фактычна пачаў новую выбарчую кампанію адразу пасля таго, як быў пераабраны на пасаду прэзідэнта ў верасні 2001 года. Нядзіўна, што яго рэйтынг, гэта значыць, гатоўнасць грамадзян галасаваць за яго зноў, складае сёння вышэй за 50%. Бо ў яго руках уся ўлада і ўсе рэсурсы дзяржавы - сродкі масавай інфармацыі і навучальныя ўстановы, суды і банкі, пракуратура і армія, парламент і мясцовыя органы кіравання.

А што ведаюць пра Аляксандра Мілінкевіча беларусы? Большасць - нічога, бо яго імя, каманда аднадумцаў і праграма абнаўлення Беларусі практычна не ўзгадваюцца ў дзяржаўных сродках масавай інфармацыі. Улады старанна робяць выгляд, што ні гэтага чалавека, ні мільёнаў людзей, інтарэсы і спадзяванні якіх ён выказвае, няма. Аднак вынікі апытанняў грамадскай думкі грамадзян Беларусі гавораць аб іншым. Хаця большасць беларусаў не падтрымліваюць ідэі "каляровых рэвалюцый" і радыкальных змяненняў, перамен да лепшага чакаюць многія. 43% апытаных сёння лічаць, што "больш важнае змяненне цяперашняга становішча ў краіне, чым яго захаванне". 38% думаюць, што "надышоў час даць шанц каму-небудзь іншаму выконваць абавязкі прэзідэнта". Амаль 55% гатовы галасаваць на прэзідэнцкіх выбарах "за прыхільніка дэмакратыі", а не "цвёрдай рукі". Гэты велізарны патэнцыял перамен, што назапасіўся ў грамадстве за апошнія гады, пачынае шукаць выйсце.

Апрача А. Мілінкевіча, у краіне ёсць цэлы шэраг палітыкаў, якія заяўлялі аб сваіх прэзідэнцкіх амбіцыях. Вось як выглядае іх рэйтынг па звестках снежаньскага (2005 года) апытання грамадскай думкі (табліцы 1-2).

Табліца 1. Рэйтынгі патэнцыяльных кандыдатаў у прэзідэнты (у працэнтах ад агульнай колькасці апытаных)*

* Чытаецца па гарызанталі

** Сярэдні працэнт па ўсіх парах кандыдатаў

Табліца 2. Размеркаванне адказаў на пытанне: "Уявіце, што на выбарах прэзідэнта Беларусі прапаноўваюцца кандыдатуры А. Лукашэнкі і ...* За каго з іх Вы б прагаласавалі?" (у працэнтах ад агульнай колькасці апытаных)*

* Табліца чытаецца па гарызанталі

** Адпаведны палітык

З аналізу гэтых табліц вынікае шэраг важных высноў. Па-першае, відавочна, што дзеючы прэзідэнт застаецца галоўным гульцом на электаральным полі, прычым яго рэйтынг практычна не мяняецца пры любых камбінацыях. Па-другое, ён яшчэ галоўны, але ўжо не адзіны гулец на гэтым полі. Зрэшты, прыхільнікам перамен не варта цешыць сябе марамі. Многія з іх (далёкія не толькі ад сацыялогіі, але і ад рэальнай рэчаіснасці) "складваюць" колькасць патэнцыяльных выбаршчыкаў і аперыруюць зусім нерэальнымі лічбамі. Насамрэч, лічбы 84,9% (простае складанне рэйтынгаў васьмі альтэрнатыўных кандыдатаў) не існуе ў прыродзе. Колькасць выбаршчыкаў, гатовых галасаваць за любую з гэтых кандыдатур, складае толькі 1,6%. Аднак, калі скласці ўсіх выбаршчыкаў, гатовых галасаваць або за адну, або за іншую кандыдатуру (калі, напрыклад, іх кандыдат не даходзіць да рэгістрацыі), іх колькасць узрастае да 28,0%! Адсюль вынікае трэцяя выснова: для рэальнай канкурэнцыі з дзейным прэзідэнтам неабходная максімальная кансалідацыя альтэрнатыўных кандыдатаў і іх электаратаў. Ці дасягальная гэтая мэта ў прынцыпе? Пра гэта можна меркаваць па звестках табліцы 3.

Табліца 3. Агульнасць электаратаў альтэрнатыўных кандыдатаў (у працэнтах ад агульнай колькасці апытаных)*

* Табліца чытаецца наступным чынам. Па гарызанталі: сярод прыхільнікаў А. Вайтовіча (тых самых 7,3%, якія ўказаны ў табліцы 1), 49,1% гатовы галасаваць і за С. Гайдукевіча, 49,6% - за З. Пазняка і г.д. У сярэднім 54,8% з іх гатовы падтрымаць іншага альтэрнатыўнага кандыдата. Па вертыкалі: за А. Вайтовіча гатовы галасаваць 39,2% прыхільнікаў С. Гайдукевіча, 36,2% - прыхільнікаў З. Пазняка і г.д. У сярэднім за яго гатовы галасаваць 43,9% прыхільнікаў іншых альтэрнатыўных кандыдатаў.

З гэтай табліцы таксама вынікаюць некалькі важных высноў. Па-першае, відавочна, што ў сярэднім электараты альтэрнатыўных кандыдатаў не "рассыпаны" і не "зліваюцца" поўнасцю, а перасякаюцца прыкладна напалову. Гэта значыць, што існуе рэальная аснова для кансалідацыі выбаршчыкаў, якія жадаюць перамен. Па-другое, самым няўстойлівым, менш за іншых сфакусаваным на свайго кандыдата, з'яўляецца электарат П.Краўчанкі (60,9% гатовы галасаваць і за іншага кандыдата), а самым устойлівым, сфакусаваным на свайго кандыдата, - электарат А.Мілінкевіча (толькі 35,4% гатовы галасаваць і за іншага кандыдата). Па-трэцяе, менш за ўсё электараты іншых кандыдатаў гатовы галасаваць за С.Гайдукевіча (43,0%), а больш за ўсё - за А.Мілінкевіча (77,5%). Гэта значыць, што менавіта А.Мілінкевіч успрымаецца большасцю актыўных прыхільнікаў перамен (гэта значыць гатовых галасаваць за альтэрнатыўнага кандыдата) як найбольш прымальны кандыдат у прэзідэнты. І гэта ў сітуацыі, калі толькі трэць выбаршчыкаў чулі пра Кангрэс дэмакратычных сіл і абранне А.Мілінкевіча адзіным кандыдатам, толькі 13,9% апытаных даводзілася за гэты час атрымліваць аб ім інфармацыйныя матэрыялы або сустракацца і размаўляць з ім самім і яго прадстаўнікамі. Пры ўмове эфектыўнай інфармацыйнай кампаніі (звыш за 30% рэспандэнтаў хацелі б атрымліваць інфармацыю аб ім, сустракацца і размаўляць з ім самім або яго прадстаўнікамі) рэйтынг адзінага кандыдата можа ўзрасці да трэці выбаршчыкаў. Менавіта ён, у выпадку нерэгістрацыі іншых кандыдатаў (або іх адмовы), можа ўжо сёння разлічваць на тры чвэрці галасоў іх прыхільнікаў.

Аднак верагоднасць таго, што альтэрнатыўныя кандыдаты, якія ўступілі ў прэзідэнцкую гонку, - А. Вайтовіч, В. Фралоў, З. Пазняк і А. Казулін, - і кансалідаваны электарат якіх складае 25,1%, у апошні момант заклічуць сваіх прыхільнікаў галасаваць за А.Мілінкевіча, на жаль, не надта высокая. Магчыма, гэта зробяць акадэмік і генерал (ды і то калі не збяруць неабходныя для рэгістрацыі 100 000 подпісаў), але, відаць, не З. Пазняк і не А. Казулін. Хутчэй за ўсё, удасца сабраць подпісы і зарэгістравацца С. Гайдукевічу, А. Казуліну і А. Мілінкевічу; такім чынам, у бюлетэні для галасавання апынуцца чатыры кандыдаты разам з А. Лукашэнкам. А гэта значыць, што для большасці прыхільнікаў перамен, гатовых галасаваць за альтэрнатыву дзейнаму прэзідэнту, адзіны кандыдат так і не будзе адзіным. Гэта, у сваю чаргу, прывядзе да росту колькасці "адмаўленцаў" (на мінулых прэзідэнцкіх выбарах іх было звыш за 16%), а таксама да "рассыпання" галасоў паміж "альтэрнатыўнымі канкурэнтамі".

Таму самая важная задача цяперашняй прэзідэнцкай кампаніі - забяспечыць максімальную кансалідацыю прыхільнікаў перамен у Беларусі вакол найбольш перспектыўнага кандыдата, каб ён сапраўды стаў для іх адзіным. І не толькі таму, што ўжо сёння гатовы за яго галасаваць звыш за 18% выбаршчыкаў, што яго рэйтынг сёння вышэйшы за рэйтынгі ўсіх іншых кандыдатаў і саступае толькі дзейнаму прэзідэнту. Галоўнае - у тым, чым адрознівацюца прыхільнікі розных Аляксандраў (табліца 4).

Табліца 4. Параўнальны сацыяльна-дэмаграфічны партрэт прыхільнікаў А. Лукашэнкі і А. Мілінкевіча (у працэнтах ад агульнай колькасці апытаных)*

* Табліца чытаецца па вертыкалі

Параўнальны аналіз сацыяльна-дэмаграфічных партрэтаў А. Мілінкевіча і А. Лукашэнкі паказаў, што сярод прыхільнікаў першага пераважаюць мужчыны, моладзь і людзі сярэдняга ўзросту, эканамічна актыўныя і больш адукаваныая, якія жывуць у вілікіх гарадах, актыўна карыстаюцца камп'ютэрам, інтэрнетам, мабільным тэлефонам і кабельным тэлебачаннем, а сярод прыхільнікаў другога - жанчыны, пенсіянеры, жыхары вёскі і малых гарадоў, выбаршчыкі з невысокім узроўнем адукацыі, слаба ўключаныя ў сістэму сучасных сродкаў камунікацыі. Іншымі словамі, за альтэрнатыўнага кандыдата гатовы галасаваць на выбарах грамадзяне, якія забяспечваюць сацыяльна-эканамічнае і культурнае развіццё краіны, рухаюць яе наперад. Калі б ім давялося сустрэцца з А. Мілінкевічам, перш за ўсё яны спыталіся аб яго праграме і асаблівасцях перадвыбарнай кампаніі, аб тым, як Беларусі выйсці з тупіка і што для гэтага трэба зрабіць. Дзейнага прэзідэнта падтрымліваюць у асноўным тыя грамадзяне, становішча якіх залежыць не столькі ад іх саміх, колькі ад дзяржавы. Калі б ім давялося сустрэцца з А. Лукашэнкам, перш за ўсё яны папрасілі б яго аб дабаўцы да зарплаты і пенсіі і спыталіся б, калі павысіцца жыццёвы ўзровень.

Яшчэ больш яўныя адрозненні выяўляе параўнальны аналіз сацыяльна-палітычных партрэтаў прыхільнікаў А. Лукашэнкі і А. Мілінкевіча (табліца 5).

Табліца 5. Параўнальны сацыяльна-палітычны партрэт прыхільнікаў А. Лукашэнкі і А. Мілінкевіча (у працэнтах ад агульнай колькасці апытаных)*

* Табліца чытаецца па вертыкалі

Як бачна, сярод прыхільнікаў адзінага кандыдата значна больш людзей, чыё матэрыяльнае становішча і жыццёвыя перспектывы пакідаюць жадаць лепшага. Але ж менавіта гэтыя людзі, як ужо зазначалася, "цягнуць" беларускую эканоміку і культуру. Але, нягледзячы на іх унёсак у развіццё краіны, цяперашнія ўлады іх не любяць. Да магчымасці "каляровай рэвалюцыі" ў Беларусі большасць з іх ставяцца скептычна, а таму звязваюць свае спадзяванні з альтэрнатыўным кандыдатам, хаця і разумеюць, што прэзідэнцкія выбары не будуць ні свабоднымі, ні справядлівымі. Інакш кажучы, іншы Аляксандр прадстаўляе і іншую Беларусь - якая актыўна думае і працуе, якую не задавальняе цяперашняе становішча і якая імкнецца да лепшай будучыні для сваіх дзяцей і для сваёй краіны.

Перспектывы А. Мілінкевіча атрымаць перамогу на прэзідэнцкіх выбарах або хаця б на тое, каб, нават саступіўшы А. Лукашэнку, змяніць наяўны статус-кво ў беларускай палітыцы, залежаць, перш за ўсё, ад таго, ці даведаюцца пра яго выбаршчыкі, ці стане ён сапраўды адзіным кандыдатам для большасці прыхільнікаў перамен у нашай краіне. Калі першая перспектыва пакуль туманная, то другая - цалкам рэальная.


* Матэрыял падрыхтаваны паводле звестак апытання грамадскай думкі, праведзенага ў Беларусі ў снежні 2005 года незалежнымі сацыёлагамі пры садзеянні прафесара Манаева. Усяго метадам face-to-face interview было апытана 1 514 рэспандэнтаў, памылка рэпрэзентатыўнасці не перавысіла 0,03.