ШЛЯХ АПАЗІЦЫІ ДА ПОСПЕХУ ЛЯЖЫЦЬ ПРАЗ ЯЕ КАНСАЛІДАЦЫЮ

2004-07-15

Аўтар: Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў (Мінск)

Да парламенцкіх выбараў, прызначаных на 17 кастрычніка 2004 года, засталося менш за тры месяцы. Мяркуючы па стабільнай гатоўнасці беларусаў узяць удзел у гэтых выбарах, можна рызыкнуць зрабіць прагноз, што ў кастрычніку гэтага года да выбарчых скрыняў прыйдзе даволі значная колькасць выбаршчыкаў, каб галасаванне было прызнана.

Табліца 1. Дынаміка размеркавання адказаў на пытанне: "Ці збіраецеся Вы ўдзельнічаць у выбарах у Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь у 2004 годзе?" (у працэнтах ад агульнай колькасці рэспандэнтаў)

Сёння 62.6% рэспандэнтаў з рознай ступенню верагоднасці заяўляюць аб намеры ўдзельнічаць у гэтых выбарах. Супрацьлеглай пазіцыі прытрымліваецца амаль у тры разы менш апытаных. Падобныя суадносіны (60% супраць 11%) назіраліся і чатыры гады таму. Тым не менш, тады многія апазіцыйныя партыі ў сілу розных прычын выбары байкатавалі. Наконт выніковасці байкоту выказваліся розныя меркаванні, мы ж дазволім сабе ўзгадаць толькі адзін факт: прынцыпова прызнаючы такую форму палітычнай барацьбы, большасць выбаршчыкаў невысока ацаніла байкот.

Сёння пытанне байкоту не стаіць так востра. Хаця большасць праблем, што сталі чатыры гады таму падставай для няўдзелу ў выбарах, дагэтуль застаюцца актуальнымі (абмежаваная кампетэнцыя парламента, недэмакратычнае выбарчае заканадаўства і г.д.), на гэты раз на байкоце настойвае толькі адна патыя - Кансерватыўна-хрысціянская партыя БНФ. І апазіцыя гэтая знаходзіць падтрымку толькі ў 10 % выбаршчыкаў, у той час як 27.8% адносяцца да такой акцыі адмоўна, больш за чвэрць - абыякава, а больш трэці пра яе нічога не чулі. Улічваючы той факт, што для арганізацыі эфектыўнай кампаніі байкоту патрэбная падтрымка як унутры краіны, так і за мяжой, а таксама значныя рэсурсы, якія без гэтай падтрымкі сабраць вельмі складана, можна меркаваць, што кампанія байкоту стане крыху прыкметнай, калі параўнаць хаця б з аналагічнай кампаніяй 2000 года.

Бадай што, галоўны аргумент праціўнікаў удзелу ў выбарах - гэта недавер да таго, што галасаванне будзе свабодным і дэмакратычным. Паводле іх логікі, няма сэнсу за штосьці змагацца, калі ў выніку ўлада ўсё роўна "намалюе" патрэбныя сабе лічбы. Пазіцыя ўлад наконт выбараў - тэма для асобнай размовы. І ўсё ж падобнага роду апасенні, што падзяляюцца пэўнай часткай электарата, наўрад ці змогуць стаць апраўданнем новага байкоту, бо, акрамя іншых важкіх аргументаў (масавая палітычная кампанія дае дэмакратыі прамы выхад да электарата, садзейнічае выяўленню новых яркіх фігур і г.д.), у сумленныя выбары зараз верыць амаль палова выбаршчыкаў.

Табліца 2. Дынаміка размеркавання адказаў на пытанне: "Ці верыце Вы, што гэтыя выбары будуць свабоднымі і справядлівымі?" (у працэнтах ад агульнай колькасці рэпандэнтаў)

Адметна, што нават сярод тых, хто не верыць у свабодны характар выбараў, больш за палову заявілі - з рознай ступенню верагоднасці - аб намеры галасаваць. Сярод тых жа, хто верыць у сумленныя выбары, гэты паказчык ужо складае 80%. Каб больш не закранаць тэму "свабоднасці-несвабоднасці" выбараў, зазначым, што аўтарытарныя рэжымы менавіта з-за сваёй палітычнай прыроды добраахвотна ніколі не ідуць на стварэнне для дэмакратычнай апазіцыі камфортных умоў для прыходу да ўлады. Наадварот, як правіла, паляпшэнне рамачных умоў дзейнасці з'яўляецца прамым вынікам умоў дэмакратаў, іх рэальных дасягненняў, у тым ліку і на несвабодных выбарах, з якімі ў такім выпадку ўжо не можа не лічыцца аўтарытарная ўлада. На карысць удзелу ў выбарах - значна ўзросшая распазнавальнасць дэмакратаў.

Табліца 3. Дынаміка размеркавання адказаў на пытанне: "Ці чулі Вы, што пяць вядучых апазіцыйных партый, парламенцкая група "Рэспубліка", многія грамадскія арганізацыі і незалежныя прафсаюзы аб'ядналіся ў "Народную кааліцыю 5+", якая будзе ўдзельнічаць у парламенцкіх выбарах у кастрычніку 2004 года?" (у працэнтах ад агульнай колькасці рэспандэнтаў)

У апошнія месяцы прадстаўнікі "Народнай кааліцыі 5+" праводзяць актыўную агітацыйную кампанію ў рэгіёнах. Як вядома, мясцовыя ўлады сустракаюць іх зусім не хлебам-соллю. Рэгулярна прыходзяць паведамленні аб тым, што ў прадстаўнікоў "пяцёркі" ці то канфіскавалі ўлёткі, ці то ім было адмоўлена ў арэндзе памяшкання. Вынік гэтай кампаніі не прымусіў сябе чакаць - з сакавіка ў 1,5 раза вырасла колькасць апытаных, якія чулі пра "Народную кааліцыю 5+". І гэта нягледзячы на тое, што сустракаліся з яе прадстаўнікамі толькі 3.3% рэспандэнтаў. Разам з распазнавальнасцю расце і гатоўнасць галасаваць за адзіны спік ад "пяцёркі".

Табліца 4. Размеркаванне адказаў на пытанне "Народная кааліцыя 5+" збіраецца прадставіць адзіны спіс кандыдатаў на парламенцкіх выбарах у кастрычніку 2004 года ва ўсіх акругах. Ці будзеце Вы за яго галасваць? (у працэнтах ад агульнай колькасці рэспандэнтаў)

Магчыма, што камусьці ўзровень падтрымкі выбаршчыкамі адзінага спісу падаецца занадта нізкім. А калі яшчэ ўлічыць дынаміку яго росту і той тэрмін, што застаўся да галасавання, то шансы прадстаўнікоў "Народнай кааліцыі" трапіць у парламент, насамрэч, не будуць выглядаць бліскуча. Аднак трэба памятаць, што "пяцёрка" - хоць і самая прадстаўнічая, але, на жаль, далёка не адзіная дэмакратычная перадвыбарная кааліцыя, іншыя кааліцыі таксама маюць пэўны ўзровень падтрымкі.

Табліца 5. Размеркаванне адказаў на пытанне "За прадстаўніка якой палітычнай партыі ці блока Вы маглі б прагаласаваць на выбарах у Палату прадстаўнікоў у кастрычніку 2004 года, а за каго бясспрэчна не сталі б галасаваць?" (у працэнтах ад аагульнай колькасці рэспандэнтаў)

* чытаецца па гарызанталі

У выніку, адразу пяць дэмакратычных структур маюць рэйтынгі ад 15 да 20%. Шмат гэта ці не? Калі яшчэ раз узгадаць аб неспрыяльных умовах, у якіх існуе апазіцыя, аб адсутнасці доступу да электронных СМІ, аб ствараемым ўладамі негатыўным іміджы сваіх апанентаў, атрымліваецца, што і не мала. З іншага боку, калі паглядзець на паказчыкі кандытата, які падтрымлівае палітыку А.Лукашэнкі (36.7%) і незалежнага кандыдата (54.4%), то ўражанне не вельмі прыемнае. Да таго ж трэба памятаць, што дагэтуль існуе пагроза ўзаемнай канкурэнцыі дэмакратычных выбарчых блокаў і кааліцый.

Пакінем на сумленні апазіцыйных лідэраў тую абставіну, што за тры месяцы да выбараў дэмакратычны лагер прадстаўлены як мінімум чатырма структурамі ("Пяцёрка плюс", Еўрапейская кааліцыя "Свабодная Беларусь", рух "За перамены!" і блок "Маладая Беларусь"). Чым выклікана неабходнасць такой раздробленасці, а таксама якія сапраўдныя выгады з гэтага становішча спраў можа атрымаць беларуская дэмакратыя, вядома толькі самім лідэрам гэтых арганізацый. Наша ж задача ў тым, каб паказаць відавочныя недахопы такога становішча спраў, а таксама прадэманстраваць вартасці, якія можа прынесці дэмакратычнаму лагеру працэс кансалідацыі.

Як мы пераканаліся, ні за адну з дэмакратычных кааліцый паасобку сёння не прагаласавала б большай пятай часткі выбаршчыкаў. Калі палічыць, колькі беларусаў гатовы падтрымаць прадстаўнікі ці то адной, ці то іншай дэмакратычнай кааліцыі (дададзім сюды і прадстаўнікоў ад іншай партыі ці блока, бо верагоднасць таго, што такія блокі будуць створаны ўладай, вельмі нязначная; калі і трэба чакаць іх з'яўлення, дык толькі ў радах дэмакратыі), то мы атрымаем амаль удвая большы паказчык - 38.7%. А калі сюды дадаць яшчэ і незалежнага кандыдата, то ён дасягае 68.2%. Зразумела, само вызначэнне "незалежны кандыдат" выклікае шмат спрэчак і супярэчнасцей. Іншым разам даводзіцца чуць, што ў нашых умовах сапраўды незалежных кандыдатаў у прынцыпе не можа быць, што любы нармальны палітык, які паспрабуе заставацца па-сапраўднаму незалежным, непазбежна перамесіцца ці ў лагер афіцыйных улад, ці ў лагер апазіцыі. Тым не менш, попыт на незалежных кандыдатаў у грамадстве затаецца вельмі высокім, а гэта азначае, што абавязкова знойдуцца жадаючыя сябе такім чынам пазіцыяніраваць. І дэмакратам давядзецца ўлічваць гэты факт. А дзеля поспеху яны вымушаны будуць альбо прыцягваць незалежных кандыдатаў на свой бок, альбо самім ісці пад сцягам незалежных.

Такім чынам, з большай ступенню верагоднасці можна прагназаваць, што на парламенцкія выбары прыйдзе дастатковая колькасць выбаршчыкаў, каб прызнаць галасаванне, што адбылося. Ідэя байкоту не мае водгуку ў беларусаў, і не бачна перадумоў, каб сітуацыя тут кардынальна змянілася. Большасць выбаршчыкаў лічаць, што выбары будуць свабоднымі і справядлівымі. Паляпшэнне рамачных умоў дзейнасці дэмакраты могуць дамагчыся, атрымаўшы істотную падтрымку грамадства, у тым ліку атрыманай падчас выбараў, далёкіх ад міжнародных крытэрыяў свабоды і справядлівасці. Распазнавальнасць апазіцыйных блокаў і гатоўнасць галасаваць за іх прадстаўнікоў расце марудна. Аднак для істотнага павышэння шансаў дэмакратам неабходна максімальная кансалідацыя сваіх стурктур і электарата з абавязковым прыцягненнем на свой бок незалежных кандыдатаў.

* Матэрыял падрыхтаваны паводле даных нацыянальнага апытання грамадскай думкі, праведзенага Незалежным інстытутам сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў (НІСЭПД) у чэрвені 2004 года. Метадам face-to-face interview было апытана 1.508 жыхароў Беларусі ва ўзросце 18 гадоў і больш. Межавая памылка рэпрэзентатыўнасці не перавысіла 0.03.