59 ПРАЦЭНТАЎ ВЫБАРШЧЫКАЎ, НА ДУМКУ ЖЫХАРОЎ БЕЛАРУСІ, ГАТОВЫ ПАДТРЫМАЦЬ НА ВЫБАРАХ ПРЫХІЛЬНІКАЎ АЛЯКСАНДРА ЛУКАШЭНКІ

Аўтар: Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў (НІСЭПД)

У ліпені 2000 года ў рамках праекта "Беларусь на парозе XXI стагоддзя: шляхі сацыяльнай трансфармацыі" Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў сумесна з Цэнтрам сацыяльных і экалагічных даследаванняў правёў рэспубліканскае апытанне грамадскай думкі (апытаныя 1549 рэспандэнтаў, памылка выбаркі не перавышае 0,03), а таксама апытанне беларускай эліты (60 палітыкаў, бізнесменаў, журналістаў і аналітыкаў, якія прадстаўляюць дзяржаўныя і недзяржаўныя структуры). Ніжэй прапануюцца некаторыя вынікі гэтых даследаванняў.

Табліца 1. За якіх кандыдатаў вы б хацелі прагаласаваць на парламенцкіх выбарах восенню 2000 года? (звесткі нацыянальнага апытання)

Табліца 2. А за каго, на вашу думку, прагаласуе большасць выбаршчыкаў на парламенцкіх выбарах восенню 2000 года? (звесткі нацыянальнага апытання)

Табліца 3. Прадстаўніка якой групы грамадства вы хацелі б бачыць на пасадзе прэзідэнта Беларусі? (звесткі нацыянальнага апытання)

Табліца 4. А за каго, на вашу думку, прагаласуе на прэзідэнцкіх выбарах большасць выбаршчыкаў? (звесткі нацыянальнага апытання)

Табліца 5. За якіх кандыдатаў вы хацелі б галасаваць на парламенцкіх выбарах восенню 2000 года? (звесткі апытання эліты)

Табліца 6. А за каго, на вашу думку, прагаласуе большасць выбаршчыкаў на парламенцкіх выбарах восенню 2000 года? (звесткі апытання эліты)

Адразу кідаецца ў вочы вельмі значны электаральны рэсурс беларускай дэмакратыі. Колькасць тых, хто гатовы галасаваць за прадстаўнікоў дэмакратычных сіл і за незалежных кандыдатаў (г.зн., якія супрацьстаяць уладзе або не супадаюць з ёю) і на парламенцкіх, і на прэзідэнцкіх выбарах, цалкам супастаўная з колькасць тых, хто гатовы галасаваць за прадстаўнікоў улады: 43 працэнты vs 41 працэнта на парламенцкіх выбарах, і па 44 працэнты - на прэзідэнцкіх. Гэта значыць, што сцвярджэнні накшталт "беларускае грамадства яшчэ не гатова да дэмакратыі" або "Лукашэнку і яго камандзе пакуль няма альтэрнатывы" няправільныя - значная частка беларускага грамадства гатовы да дэмакратыі і бачыць патэнцыяльныя альтэрнатывы!

На працягу ўжо некалькіх гадоў пры правядзенні нацыянальных апытанняў НІСЭПД выкарыстоўвае тэорыю "спіралі маўчання", распрацаваную найбуйнейшым нямецкім сацыёлагам Элізабэт Наэль-Нойман. Згодна з гэтай тэорыяй, людзі баяцца заставацца ў меншасці і таму кіруюцца меркаваннем (гэта распаўсюджваецца на моду, пакупкі, галасаванне, лад жыцця і інш.) большасці. Так узнікае "спіраль маўчання": голас большасці чуецца ўсё гучней, а голас меншасці ўсё цішэй. Аднак гэтая тэорыя сцвярджае, што "скручванне спіралі маўчання" не можа працягвацца бясконца, паколькі стрымлівае сацыяльнае развіццё: голас меншасці рана ці позна прарываецца, і "спіраль маўчання раскручваецца". Гэты феномен вельмі яскрава праяўляецца і ў беларускай грамадскай думцы: кансерватыўная грамадская думка значна больш упэўненая ў сябе і ўстойлівая за дэмакратычную. Так, калі розніца паміж тым, як гатова галасаваць кансерватыўная частка беларускага грамадства на парламенцкіх выбарах, і тым, як, на яе думку, будзе галасаваць большасць, складае амаль +19 працэнтаў (г.з. на яе карысць), то розніца паміж тым, як гатова галасаваць дэмакратычная частка грамадства, і тым, як, на яе думку, будзе галасаваць большасць, складае - 17 працэнтаў (г.з. на карысць апанента). Такая ж розніца назіраецца паміж імі і па прэзідэнцкіх выбарах: +20 працэнтаў у кансерватыўнай грамадскай думкі і - 20 працэнтаў у дэмакратычнай. Атрымліваецца, што калі па "патэнцыйнай расстаноўцы меркаванняў" дэмакраты і кансерватары практычна роўныя, то па "чаканай расстаноўцы меркаванняў" розніца на карысць кансерватараў дасягае 35-40 працэнтаў! Няма ніякіх сумненняў у тым, што з-за гэтага значная частка дэмакратычнага электарата проста не прыходзіць на выбары, а некаторая, менш устойлівая яго частка, нават галасуе за (як яна ўяўляе) кандыдатаў "большасці".

Эліта настроена значна больш дэмакратычна за электарат у цэлым (звыш за 40 працэнтаў апытаных лідэраў і экспертаў - прадстаўнікі дзяржаўных структур), аднак лідэры-дэмакраты яшчэ менш упэўнены ў сваіх пазіцыях, чым дэмакратычная частка электарата ў цэлым: розніца паміж уласнай пазіцыяй і электаральнымі чаканнямі дасягае - 47 працэнтаў у лідэраў-дэмакратаў і +45 працэнтаў у лідэраў-кансерватараў.

Прычыны такой моцнай прысутнасці "спіралі маўчання" у беларускай грамадскай думцы добра вядомыя: амаль татальны кантроль уладаў над мас-медыя, значны кантроль над выбарамі, пастаянны ціск на дэмакратычныя структуры. Аднак, як паказвае аналіз, менавіта выбары застаюцца адзіным даступным механізмам, праз які дэмакраты, якія "маўчаць" або "не ўпэўнены", могуць пераканацца, што на самой справе яны не ў меншасці.