ДЭМАКРАТЫЧНАЯ АПАЗІЦЫЯ ВЫТРЫМАЛА ВЫПРАБАВАННЕ

2000-10-02

Аўтар: Юрый ХАДЫКА, прафесар

Паколькі Аляксандр Лукашэнка не пайшоў на кампраміс ні па адной з чатырох умоў, якія дазволілі б правесці справядлівыя выбары, апазіцыйныя дэмакратычныя партыі прынялі рашэнне байкатаваць выбарчы фарс. Такім чынам, мэта антылукашэнкаўскай апазіцыі - дамагчыся таго, каб рэжым быў змушаны вярнуцца да абмеркавання ўмоў правядзення выбараў. Гэта азначае - доступ усіх апазіцыйных партый да дзяржаўных СМІ, спыненне судовых пераследаў па палітычных матывах, вяртанне да ўдасканалення выбарчых законаў, распрацоўка паправак да Канстытуцыі і закона аб парламенце. Дасягнуць гэтай мэты можна, калі на выбарчыя ўчасткі 15 кастрычніка прыйдуць меней за 50 працэнтаў выбаршчыкаў. Байкот - гэта адзіны актыўны спосаб дасягнення пастаўленай мэты. Нельга ісці і выкрэсліваць усіх, таму што гэта прывядзе да таго, што выбары фармальна адбудуцца і нехта будзе абраны.

Паколькі Аляксандр Лукашэнка не пайшоў на кампраміс ні па адной з чатырох умоў, якія дазволілі б правесці справядлівыя выбары, апазіцыйныя дэмакратычныя партыі прынялі рашэнне байкатаваць выбарчы фарс. Такім чынам, мэта антылукашэнкаўскай апазіцыі - дамагчыся таго, каб рэжым быў змушаны вярнуцца да абмеркавання ўмоў правядзення выбараў. Гэта азначае - доступ усіх апазіцыйных партый да дзяржаўных СМІ, спыненне судовых пераследаў па палітычных матывах, вяртанне да ўдасканалення выбарчых законаў, распрацоўка паправак да Канстытуцыі і закона аб парламенце. Дасягнуць гэтай мэты можна, калі на выбарчыя ўчасткі 15 кастрычніка прыйдуць меней за 50 працэнтаў выбаршчыкаў. Байкот - гэта адзіны актыўны спосаб дасягнення пастаўленай мэты. Нельга ісці і выкрэсліваць усіх, таму што гэта прывядзе да таго, што выбары фармальна адбудуцца і нехта будзе абраны.

Байкот - гэта канстытуцыйнае права як чалавека, так і партыі. Няма і не бывае партый, якія не хацелі б узяць удзел у выбарах. Байкот - гэта і ёсць вельмі актыўная форма ўдзелу. Да яе звяртаюцца ў тым выпадку, калі няма іншага мірнага сродку рэалізаваць дадзенае Богам чалавеку права свабоднага выбару.

Прывяду прыклад "Салідарнасці". У 1985 г. яна байкатавала выбары, якія праводзіліся па звычайнай камуністычнай праграме - "выбары" без выбару. Фармальна "Салідарнасць" прайграла. Рэжым генерала Ярузельскага свае выбары правёў. І абраў свой Сейм. Толькі гэты Сейм не быў у стане ажыццявіць неабходныя для краіны рэформы, таму што складаўся з тых людзей, якія рэформаў не жадалі. Таму праз пяць гадоў на фоне развалу эканомікі Ярузельскаму давялося ўсё ж сесці за круглы стол з "Салідарнасцю" і даць згоду на сапраўдныя свабодныя выбары. Вынікі вядомыя - "Салідарнасць" атрымала стопрацэнтную перамогу, і рэжыму генерала не стала. Не думаю, што ў рэжыму А.Лукашэнкі лепшыя перспектывы.

Асновы поспехаў "Салідарнасці" у пачатку 1990 г. былі закладзеныя байкотам 1985 г. Тады грамадскасць Польшчы атрымала ясны сігнал - у краіне ёсць інтэлектуальныя сілы, якія прагнуць пераменаў. Таму што ад удзелу ў выбарчым фарсе адмовіліся многія вядомыя юрысты, эканамісты, палітыкі. Ім польскі народ і аддаў свае галасы на першых свабодных выбарах.

У Беларусі такіх выбараў яшчэ не было. Дзесяць гадоў мы ходзім па зачараваным заганным крузе, бясконца наступаючы на адны і тыя ж граблі. Таму што пагаджаемся гуляць па правілах рэжыму. Спачатку Яфрэма Сакалова. Потым Вячаслава Кебіча. Потым Аляксандра Лукашэнкі. І будзем хадзіць яшчэ шэсць гадоў, калі не ажыццявім байкот гэтай восенню.

А.Лукашэнка так баіцца дэмакратызацыі выбарчай працэдуры таму, што ведае: страціўшы кантроль над дзяржаўнымі СМІ і выбарчымі камісіямі, абавязкова прайграе выбары 2001 г. У гэтым аснова палітычнага канфлікту, які мы цяпер перажываем. Ён таксама добра разумее, што, дамогшыся міжнароднага прызнання сваіх квазівыбараў у свой квазіпарламент, не змяніўшы склад выбарчых камісій і парадак галасавання (навошта, калі існуючы парадак задавальняе дэмакратычныя краіны?), сфальсіфікуе і выбары 2001 года. Выбары, якія сапраўды будуць вырашаць пытанне аб уладзе.

Апрача гэтай найважнейшай мэты - дамагчыся права правесці сапраўды свабодныя прэзідэнцкія выбары, ёсць і іншыя важныя прычыны байкоту выбараў новага складу Палаты прадстаўнікоў. Каб не надаваць від законнасці вынікам дзяржаўнага перавароту 1996 г., які зрабіў паўнамоцтвы парламента мізэрнымі, а прэзідэнта - усёабдымнымі. Каб не надаць юрыдычную сілу дамоўленасцям з Масквой, што абмяжоўваюць суверэнітэт Беларусі. Каб не падарваць сваім удзелам легітымнасць той часткі ВС 13-га склікання, якая не пайшла ва ўслужэнне да Лукашэнкі.

Узважыўшы ўсе гэтыя высновы, IV Кангрэс дэмакратычных сіл прыняў 2 ліпеня заклік да ўсіх апазіцыйных партый байкатаваць выбары, паколькі існуючы рэжым не выканаў ніводнай умовы правядзення свабодных і справядлівых выбараў. Тое, што не ўсе дзевяць апазіцыйных партый падтрымаюць гэты заклік, было відавочна. ЛДП і ПКБ даволі відавочна заяўлялі пра свой намер браць удзел у выбарах. Гэтым яны паклалі канец сваёй апазіцыйнасці, бо свядома пайшлі на тое, каб падыграць рэжыму ў ажыццяўленні яго планаў. Калі міжнародная супольнасць прызнае выбары, гэта будзе "заслугай" названых партый. Апрача прамога здрадніцтва, можа быць только адно тлумачэнне такой "апазіцыйнасці" - жаданне ўзняць сваю папулярнасць за кошт калег па апазіцыі, якія выбары байкатуюць. Жаданне вельмі сумнеўнае і заганнае.

Аднак на самім Кангрэсе з'явіліся прыкметы яшчэ адной небяспекі, або выпрабавання для дэмакратычнай апазіцыі? Гэта - імкненне супрацьпаставіць рашэнне партыі праву чалавека самастойна абіраць лінію сваіх паводзінаў. Камуністы шмат гадоў дэманстравалі нам, што воля партыі - закон для яе членаў. Магчыма, таму некаторым новаперавернутым дэмакратам падалося, што гэта не ўсеагульнае правіла, а праяўленне таталітарызму. Ініцыятарам "вальнадумства" выступіў старшыня БСДП (НГ) Мікалай Статкевіч. Тым самым ён кінуў выклік дэмакратычнай апазіцыі. Ці будзе яна ў стане пазбегнуць спакусы? Або, забыўшыся на калектыўнае рашэнне, масы дэмакратаў кінуцца шукаць поспеху стаць прыслужнікамі дыктатара? І, галоўнае, прадэманструюць сваю палітычную нясталасць - няздольнасць да сумеснай працы для абароны прынцыпаў і народных інтарэсаў.

Сёння можна сказаць, што дэмакратычная апазіцыя гэтае выпрабаванне вытрымала. Той дзесятак асоб, якія праігнаравалі рашэнні сваіх партый, апазіцыю не раскалолі. Хутчэй наадварот. Яны зрабілі свой выбар, і партыі павінны гэта ўлічыць. Некаторыя з гэтых людзей спалілі свае палітычныя перспектывы.

Як аб'яднаная апазіцыя павінна рэагаваць на жаданне Міхаіла Чыгіра змяніць свой статус экс-прэм'ера на статус члена лукашэнкаўскай "палаткі"? Толькі так - выключыць яго прозвішча са спісу магчымых кандыдатаў ад апазіцыі на прэзідэнцкіх выбарах 2001 г. І дэмакратычныя партыі павінны зрабіць гэта абавязкова, прадэманстраваўшы такім чынам, што неабходным элементам палітычнай культуры з'яўляецца адказнасць за свае ўчынкі. І паслядоўнасць. "Кіданні" з боку ў бок і для адной асобы - паводзіны, якія не выклікаюць даверу. Для палітычнай партыі - гэта смерць. Калі лідэр кідае адкрыты выклік калектыўнаму рашэнню, ён павінен быць заменены. Гэта - закон дэмакратыі, а не трагедыя асобы. Яшчэ лепш, калі ён сам падае ў адстаўку.

Так ці інакш, канфлікт, створаны невялікай колькасцю асоб, якія праігнаравалі нормы палітычнай культуры, не прывядзе да крызісу апазіцыі. Тым больш да яе расколу. Толькі да ачышчэння. Дзесяць пакутлівых гадоў не прайшлі дарма. І наш народ, і нашы дэмакратычныя партыі набываюць такі дарагі досвед. Загартоўваюць волю. Вучацца аддзяляць зерне ад пустазелля. Таму добра, што ачышчэнне адбылося да сапраўды значымай выбарчай кампаніі. Да прэзідэнцкай кампаніі 2001года.