КРАХ МІФА АБ АДЗІНСТВЕ БЕЛАРУСКАЙ ПАЛІТЫЧНАЙ АПАЗІЦЫІ

Аўтар: Уладзімір НІСЦЮК, дэпутат Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, намеснік старшыні Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Народная Грамада)

Кампанія выбараў у Палату прадстаўнікоў развяла беларускую палітычную апазіцыю ледзь ці не па розныя бакі барыкад.

Кампанія выбараў у Палату прадстаўнікоў развяла беларускую палітычную апазіцыю ледзь ці не па розныя бакі барыкад.

Для таго, каб разабрацца ў сітуацыі, трэба добра ўяўляць структуру апазіцыйных сіл, што склалася ў краіне. У апошні год вызначыліся два найбольш прадстаўнічыя інстытуты апазіцыі. Вялікае кола - Кансультатыўная рада апазіцыйных палітычных партый (КРАПП). Рада была створаная ўлетку 1999 года пасля Санкт-Пецярбургскай сесіі Парламенцкай асамблеі АБСЕ з мэтай падрыхтоўкі да магчымых перамоў з уладай аб правядзенні справядлівых і дэмакратычных парламенцкіх выбараў. У гэтую раду на першым этапе ўвайшлі Беларускі народны фронт (БНФ), Партыя камуністаў Беларуская (ПКБ), Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада) - БСДП (НГ), Беларуская партыя працы (БПП), Беларуская жаночая партыя "Надзея", Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада (БСДГ), Аб'яднаная грамадзянская партыя (АГП). Паводле ініцыятывы кіраўніка Кансультатыўна-назіральнай групы АБСЕ пасла Х-Г.Віка, да працы рады ў самым пачатку падключыліся таксама Ліберальна-дэмакратычная партыя і грамадскае аб'яднанне "Яблоко". Усе пералічаныя палітычныя суб'екты, за выключэннем двух апошніх, былі ўпаўнаважаны на падрыхтоўку і правядзенне перамоў з уладай і Вярхоўным Саветам Рэспублікі Беларусь 13-га склікання.

Уступленне ў актыўную фазу сумеснай працы і канчатковае высвятленне пазіцый асобных удзельнікаў дазволілі адкарэкціраваць склад КРАПП. Яго пакінулі ЛДП і "Яблоко". У выніку расколу БНФ замест адной арганізацыі з'явіліся дзве. Кансерватыўна-хрысціянская партыя БНФ З.Пазняка стала адыходзіць ад сумеснай працы.

Больш вузкім колам апазіцыі стала Каардынацыйная рада дэмакратычных сіл. У яе пасля апошняга Кангрэса дэмакратычных сіл увайшлі АГП, БСДП (НГ), БСДГ, БНФ, БПП, Беларуская жаночая партыя "Надзея", Асамблея няўрадавых арганізацый, "Хартыя-97", Кангрэс незалежных прафсаюзаў. Гэтая структура была створана Кангрэсам дэмакратычных сіл для каардынацыі штодзённай дзейнасці па ўсіх кірунках.

Да пачатку парламенцкай выбарнай кампаніі ўсе ўдзельнікі абедзвюх структур працавалі разам і дэманстравалі адзінства па ўсіх прынцыповых пытаннях. Пачатак падрыхтоўкі да выбараў раздзяліў учарашніх паплечнікаў. ПКБ вылучыла на выбары сваіх кандыдатаў ад партыі. БСДП (НГ) і Беларуская партыя працы як палітычныя структуры кандыдатаў не вылучалі, але і не забаранілі сваім членам браць удел у выбарах у якасці незалежных кандыдатаў, вылучаных выбаршчыкамі пасродкам збору подпісаў. Гэтую пазіцыю падтрымала частка прафсаюзаў, некаторыя жаночыя і маладзёжныя арганізацыі.

БНФ, АГП, БСДГ і Беларуская жаночая партыя "Надзея" сумесна з шэрагам грамадскіх аб'яднанняў сталі ініцыятарамі байкоту выбараў.

Паміж учарашнімі дастаткова блізкімі саюзнікамі па апазіцыі прабегла чорная кошка. Замест таго, каб паважліва паставіцца да рашэнняў, прынятых партнёрамі, ініцыятары байкоту па-бальшавіцку аб'явілі вайну не толькі і не столькі рэжыму, колькі сваім нядаўнім паплечнікам.

"Ворагамі дэмакратыі" у вачах прыхільнікаў байкоту сталі лідэр БСДП (НГ) М.Статкевіч, лідэр БПП А.Бухвостаў, вядомы праваабаронца дэпутат Вярхоўнага Савета В.Шчукін, экс-прэм'ер М.Чыгір, вядомыя праваабаронцы Г.Паганяйла і А.Волчак, уплывовы грамадскі дзеяч Г.Грушавы - усе, хто рашыўся пайсці не на завочную, а на рэальную барацьбу з рэжымам.

Чаму ж дэмакраты па духу і свядомасці раптам сталі новымі бальшавікамі, сталі мала ў чым адрознівацца ад таго, з кім яны так настойліва змагаюцца апошнія 6 гадоў?

Першай з прычын гэтага парадокса з'яўляецца тое, што беларуская палітычная апазіцыя ніколі не была аб'яднанай. Гэтае паняцце па маўклівай згодзе ўсіх яе суб'ектаў было таварам экспартным. Ёсць такі бытавы прэцэдэнт. Муж у сям'і б'е жонку і дзяцей, жонка гуляе, сын крадзе, затое ў госці яны мірна ідуць разам, прылюдна цалуюцца і гавораць адзін аднаму ласкавыя словы, гэта значыць дэманструюць усім неіснуючае шчасце сям'і. Вось так і апазіцыя дэманстравала ўсяму свету сваё адзінства, добра ўсведамляючы, што на самой справе гэта зусім не так.

Якія ж аргументы, што пацвярджаюць гэтую выснову?

Па-першае, ужо даўно глеба для разладу паміж апазіцыйнымі сіламі ствараецца стыхійным фінансаваннем праектаў апазіцыі. У Беларусі ўсё часцей ажыццяўляюцца спробы падмяніць створаныя для палітычнай дзейнасці партыі грамадскімі аб'яднаннямі, у якіх няма структур у рэгіёнах, чыя колькасць часта абмяжоўваецца дзесяткамі чалавек. Працуе прынцып: хто смелы, той і з'еў. Напрыклад, адным з ініцыятараў палітычных праектаў і адным з галоўных карыстальнікаў фінансавай дапамогі стала нікім ні на што не ўпаўнаважаная група людзей з "Хартыі-97". На замежных і ўнутраных "сацыяльных дапамогах" "вісяць" у асноўным палітыкі, якія маюць вялікі вопыт работы, шырокія сувязі ўнутры рэспублікі і даўнія міжнародныя кантакты. А некаторыя з іх за кошт дабрачыннасці, што накіроўваецца на падтрымку апазіцыі, някепска ўладкавалі за мяжой нават свае сем'і, стварылі ім умовы для жыцця значна лепшыя, чым, напрыкад, у жонкі без вестак знікшага Юрыя Захаранкі, якая нядаўна з'ехала ў Германію.

Іншых жа актыўных байцоў, якія прыйшлі ў палітыку ў апошняе пацігоддзе, а таксама нядаўна створаныя партыі да рэальных фінансавых крыніц проста не дапускаюць. Таму наяўнымі магчымасцямі карыстаюцца ў асноўным так званы аргкамітэт "Хартыі-97", БНФ, АГП, "Вясна-96" і асобныя фігуры з імёнамі і званнямі. Астатнія перабіваюцца хто як можа. Ніхто не верыць адзін аднаму ў гэтым пытанні. Непразрыстасць фінансавых схем пры правядзенні сумесных акцый, нежаданне асобных палітычных дзеячаў сумленна ўкласці наяўныя сродкі ў агульную справу - галоўны разбуральнік адзінства апазіцыі. Пра які ж узаемны давер і разуменне можа ісці гаворка, калі адзін апазіцыянер жыве на міластыню, што атрымлівае ад сяброў і сваякоў, ледзь зводзіць канцы ў канцамі, а другі, не больш, а часта менш актыўны змагар, жыруе на сродкі, выдзеленыя на агульныя патрэбы. Трэба адзначыць, што менавіта гэтую праблему найбольш актыўна і эфектыўна выкарыстоўвае ў барацьбе з апазіцыяй рэжым.

Чарговай відавочнай спробай паставіць пад кантроль вузкай групы людзей патэнцыяльную фінансавую падтрымку стала паездка прадстаўнікоў так званай аб'яднанай апазіцыі па еўрапейскіх сталіцах, арганізаваная А.Саннікавым. Наколькі вядома, паўнамоцтваў прадстаўляць усю апазіцыю ні ўся "цудоўная чацвёрка" ад КРДС, ні асобна А.Кароль ад партыі, ні А.Саннікаў ад грамадзян, падпісаўшых "Хартыю-97", не мелі.

Па-другое, існуюць сур'ёзныя адрозненні ацэнкі сітуацыі ў краіне і ролі ў ёй палітычнай апазіцыі цэнтральнымі і рэгіянальнымі органамі апазіцыйных структур. Рэгіёны ў дачыненні да тых жа выбараў у Палату прадстаўнікоў, аказваецца, даўно ўжо ўсё для сябе вырашылі. Актывісты рэальна дзеючых дэмакратычных структур агульнымі намаганнямі шмат зрабілі для вылучэння адзіных кандыдатаў, а цэнтр усё прыдумваў і прыдумваў новыя праекты, часта вельмі адарваныя ад жыцця, але маючыя перспектыву фінансавання. Яркім тут з'яўляецца прыклад з гродзенскай арганізацыяй АГП, калі некалькі кандыдатаў у дэпутаты - членаў гэтай партыі не былі зарэгістраваны толькі таму, што разам з кіраўніцтвам партыі так і не разабраліся са сваёй партыйнасцю. Да слова, дастаткова актыўна прыклалі свае намаганні для аказання дапамогі кандыдатам як ад дэмакратаў, так і ад улады асобныя члены партыі С.Шушкевіча. Дапамагалі ў выбарнай кампаніі дэмакратычным кандыдатам і такія цяпер зацятыя апаненты М.Статкевіча ў БСДП (НГ), як П.Знавец.

Па-трэцяе, у радыкальнай апазіцыі, на жаль, адсутнічае неабходны людскі рэсурс і адпавядаючы аўтарытэт для таго, каб узяць на сябе адказнасць за арганізацыю прэзідэнцкіх выбараў. Ні на адну масавую акцыю нават у Мінску, найбольш палітычна актыўным цэнтры, апошнім часам не ўдалося вывесці колькі-небудзь значную колькасць удзельнікаў. Акрамя таго, сацыялагічныя апытанні НІСЭПД А.Манаева паказваюць, што на надыходзячых прэзідэнцкіх выбарах за прадстаўніка палітычнай апазіцыі гатовы сёння галасаваць толькі каля 10 працэнтаў выбаршчыкаў. Падобныя абставіны нельга не ўлічваць пры выпрацоўцы стратэгіі і тактыкі.

Па-чацвёртае, у апазіцыі за апошнія гады склалася пэўная дыскрымінацыйная традыцыя. Чамусьці негалосна ініцыятарамі і, натуральна, кіраўнікамі асноўных сумесных праектаў для рэалізацыі ўсімі партыямі безагаворачна прызнаваліся ў асноўным прадстаўнікі АГП і БНФ. Для гэтай "эліты" астатнія дэмакраты часта ігралі ролю гарматнага мяса. Так было з "Маршам Свабоды - 1" 17 кастрычніка 1999 года, калі дваццаць заяўнікаў кінулі людзей пасля мітынгу на плошчы Бангалор, хаця ведалі пра працяг акцыі на вуліцах Мінска. У выніку былі здадзены на разарванне ўладам М.Статкевіч і В.Шчукін, якія ўзялі на сябе адказнасць за лёс удзельнікаў акцыі. Ні адзін з астатніх заяўнікаў нават не паспрабаваў узначаліць несанкцыяніраваную дэманстрацыю. Падчас суда над М.Статкевічам і В.Шчукіным ніхто з іх не сабраўся хаця б з'явіцца на судовым працэсе, каб падтрымаць калег у цяжкую хвіліну. У гэты ж час простыя прыстойныя і сумленныя людзі, ніяк не звязаныя з палітыкай, прыходзілі на працэс і па ўласнай ініцыятыве выступалі ў якасці сведак у абарону падсудных, як зрабіў гэта, напрыклад, прафесар Георгій Лепін.

Па-пятае, нягледзчы на нібыта адзінства ў барацьбе з рэжымам, ні адна партыя не саступала і не саступае сваімі вузкапартыйнымі інтарэсамі ў імя агульнай справы, нават калі іх рэалізацыя перашкаджае ўсім астатнім. Так было ў 1997 годзе з няўзгодненым нараджэннем лідэра аб'яднанай апазіцыі ад АГП. Так было з ініцыятывай С.Шушкевіча на апошнім Кангрэсе дэмакратычных сіл, калі насуперак узгодненым дзеянням усіх удзельнікаў яго партыя нагадала пра сябе спрэчнай ініцыятывай і паставіла пад пагрозу вынікі кангрэса. Так было з раптоўным зняццем кандыдатуры З.Пазняка падчас прэзідэнцкіх выбараў 1999 года, што пацягнула за сабой зрыў сумеснай загадзя узгодненай акцыі. Тое ж самае адбываецца з неаб'ектыўнай крытыкай з боку некаторых партый АБСЕ і яе прадстаўнікоў у Беларусі, што істотна падрывае аўтарытэт беларускай апазіцыі ў вачах цывілізаванай Еўропы.

Па-шостае, адзінства апазіцыі разбураецца і наяўнасцю супярэчанняў унутры апазіцыйных партый, напрыклад, у АГП, БСДП (НГ). Дагэтуль працягваецца барацьба паміж двума Беларускімі народнымі франтамі. Ніяк дэмакраты не могуць разабрацца з паўнамоцтвамі і статусам беларускіх "хартыстаў". Не ўсе арганізацыі, што ўваходзяць у Асамблею няўрадавых арганізацый, падтрымліваюць жорсткасць падыходаў яе прадстаўніка ў КРДС. Не ўсё зразумела і з канчатковай пазіцыяй Кангрэса незалежных прафсаюзаў, які прадстаўляе ў Радзе В.Івашкевіч.

Па-сёмае, існуюць вялікія амбіцыі ў шэрагу лідэраў апазіцыі. Гэтыя амбіцыі нараджаюць асабістую непрыязнасць у іх адносінах адзін да аднаго. Усе ведаюць, як неабыякавыя адзін да аднаго В.Вячорка і Ю.Беленькі, як нецярпімыя да іншага меркавання С.Шушкевіч, А.Саннікаў, С.Папкоў. Менавіта пра незадаволеныя амбіцыі гаворыць той факт, што ні адзін з лідэраў палітычных партый, што ўваходзяць у КРДС, не падтрымаў ініцыятыву М.Статкевіча адмовіцца публічна ад намераў вылучаць свае кандыдатуры на пасаду прэзідэнта ў 2001 годзе.

І яшчэ адно. На вялікі жаль, адсутнічае прадуманая і належным чынам спрагназаваная з пазіцыі магчымых наступстваў стратэгія і тактыка апазіцыйных сіл адносна выбараў прэзідэнта. Прапановы, зробленыя "з колаў" у рамках Каардынацыйнай рады дэмакратычных сіл, не вытрымліваюць ніякай крытыкі. Мала таго, ёсць супярэчлівыя меркаванні наконт іх нават у ініцыятараў. Адной з самых непрадукцыйных з'яўляецца прапанова зацвердзіць незалежнага кандыдата ў прэзідэнты на Кангрэсе дэмакратычных сіл.

Другой прычынай краху дэкларуемага адзінства апазіцыі і істэрыкі наконт гэтага некаторых яе прадстаўнікоў з'яўляецца ўсё больш шырокае і яснае ўсведамленне таго, што манаполія на права зваць сябе дэмакратамі з боку найбольш гучных гаваруноў скончылася. Акрамя палітычнай апазіцыі, прадстаўленай сёння нешматлікай і катастрафічна губляючай свой рэйтынг групай людзей, ёсць у шмат разоў большая як па колькасці, так і па ступені ўплыву на сітуацыю грамадзянская і сацыяльная апазіцыя рэжыму. Тут прадстаўлены прафсаюзы і іншыя масавыя ўплывовыя грамадскія сілы. Але яны яшчэ не арганізаваныя і не структурыраваныя для сумеснай барацьбы, не маюць адпаведнага вопыту. Сёння менавіта гэтыя сілы маюць больш права называць сябе авангардам мас, якія супярэчаць рэжыму.

Безумоўна, арганізаваныя адыёзнымі палітычнымі фігурамі разборкі ў дэмакратычным лагеры згулялі на карысць улады. Склеіць штосьці сур'ёзнае з асколкаў былога адзінства наўрад ці ўдасца. Магчыма перагрупіроўка апазіцыйных рэжыму сіл. Аднак у імя адзінай вялікай і высокароднай мэты выратавання краіны трэба змірыць амбіцыі і ўсё ж дамовіцца аб сумесных дзеяннях на выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. У іншым выпадку па-свойму прымірыць палітычную апазіцыю народ, які канчаткова адмовіць ёй у сваім даверы і знойдзе новых лідэраў, здольных арганізаваць барацьбу за інтарэсы мас, зыходзячы з рэалій жыцця, а не з прэтэнзій асобных амбіцыёзных персон.